Dynamizm zdarzeń ostatniego czasu pozwala zauważyć, że coraz częściej eksponuje się tematykę relacji Państwa i Kościoła. Bywa, że próbuje się rozwiązać to zagadnienie w wirze przeakcentowanych emocji, osiągając ostatecznie wnioski niszczące delikatną tkankę ładu społecznego. Warto więc przypomnieć wypracowane w tej materii rozwiązania.
Relacja Państwo – Kościół może występować w trzech postaciach: podporządkowanie Kościoła Państwu, zwane cezaropapizmem; podporządkowanie Państwa Kościołowi, zwane teokracją oraz rozdział Kościoła od Państwa, czyli tzw. neutralność obu instytucji. Kościół w swoim nauczaniu społecznym odrzuca zarówno teokrację, jak i cezaropapizm, krytycznie też ustosunkowuje się do neutralności obu instytucji. Postuluje współpracę Państwa i Kościoła, bowiem Bóg w trosce o rodzaj ludzki powierzył władzę nad sprawami przyrodzonymi człowieka Państwu, a nad życiem nadprzyrodzonym – Kościołowi. Dziedziny działalności Państwa i Kościoła nie są oddzielone od siebie, ale wyraźnie rozgraniczone, na co wskazuje sam Pan Jezus: „oddajcie, co jest cesarskie, cesarzowi, a co boskie – Bogu” (Mt 22, 21).
Jest to zasadnicze rozróżnienie między porządkiem religijnym – nadprzyrodzonym, a doczesnym – politycznym, które w konsekwencji wyznacza kierunek myślenia. Idąc za tokiem tego myślenia św. Augustyn przeciwstawia państwu ziemskiemu – państwo Boże (niebieskie). Staje jednak na stanowisku współdziałania między Państwem i Kościołem, gdyż one potrzebują się wzajemnie. Społeczną doktrynę o stosunku Państwa do Kościoła formułuje św. Tomasz z Akwinu. Jest ona odzwierciedleniem poglądów św. Pawła i św. Augustyna. Św. Tomasz stwierdza, że istnieją dwie najwyższe instancje, przez które świat jest rządzony: Państwo i Kościół. Porównuje władzę świecką do ciała człowieka, a władzę kościelną do duszy. Obie stanowią organiczną całość. Teorię tę nazwano „teorią dwóch mieczy”. Św. Tomasz mówi o wyższości władzy kościelnej nad sprawami duchowymi i moralnymi oraz domaga się od Państwa ochrony i troski o swobody religijne.
Uregulowaniu stosunków między Państwem i Kościołem Sobór Watykański II poświęca dokument Dignitatis humanae. Koncepcja odniesień Państwa i Kościoła uwzględnia dobro człowieka oraz społeczeństwa i wyraża się w ciągłym dialogu obu instytucji. Relacje między Państwem i Kościołem rozumiane były przez Jana Pawła II jako współdziałanie dwu podmiotów, których prawa, cele i obowiązki realizują dobro osoby i dobro społeczne. Jednocześnie podkreślał, że warunkiem współpracy jest wzajemny szacunek. Jednakże dialog ten nie oznacza zgody na porządek prawny sprzeczny z prawem objawionym i prawem naturalnym, który uderza w życie człowieka. Prawo stanowione przez Państwo nie może w imię tzw. „tolerancji” pozwalać na zabijanie jakiegokolwiek człowieka. W takim przypadku Kościół ma prawo bronić osoby przed nadużyciami władzy, dokonywanymi w imię wolności.
Warto na koniec przypomnieć zawsze aktualną myśl ojców Soboru Watykańskiego II: „Państwo i Kościół, choć z różnego tytułu, służą powołaniu jednostkowemu i społecznemu tych samych ludzi. Tym skuteczniej będą wykonywać tę służbę dla dobra wszystkich im lepiej będą rozwijać między sobą zdrową współpracę, uwzględniając także okoliczności miejsca i czasu” (Gaudium et spes, 76).
Ks. dr hab. Ireneusz Stolarczyk